Wprowadzenie
Niepełnosprawności rozwojowe (DDs) to zróżnicowany zbiór długotrwałych schorzeń, które wpływają na zdolności poznawcze, fizyczne, psychologiczne, językowe oraz samoopiekę u dotkniętych nimi osób. Charakterystyka funkcjonowania mózgu u osób z DDs różni się w zależności od rodzaju i ciężkości niepełnosprawności, jednak identyfikowane są pewne wspólne cechy, takie jak niski poziom umiejętności poznawczych, społecznych i funkcje percepcyjno-motoryczne. Osoby z DDs często wykazują deficyty w funkcjach wykonawczych, koncentracji uwagi i kompetencjach językowych. U tych jednostek obserwuje się także problemy w obszarze regulacji emocji i zachowań, objawiające się m.in. podwyższonym poziomem lęku, depresji oraz zachowaniami agresywnymi [1].
Badania z użyciem neuroobrazowania, takie jak MRI czy EEG, mają na celu obiektywizację nieprawidłowości strukturalnych i funkcjonalnych mózgu u osób z DDs. Dotychczasowe wyniki wskazują na obniżenie łączności funkcjonalnej w obszarach odpowiedzialnych za funkcje społeczne oraz specyficzne wzorce fal mózgowych charakterystyczne dla ADHD [1]. Te cechy neurologiczne mają znaczący wpływ na codzienne funkcjonowanie osób z DDs, co skłoniło badaczy do opracowania różnorodnych interwencji mających na celu poprawę funkcji neurologicznych i neuroplastyczności.
Neuroplastyczność, znana również jako plastyczność mózgu, odnosi się do zdolności układu nerwowego do adaptacji w odpowiedzi na różne bodźce, w tym rozwój, naukę czy interwencje terapeutyczne. Badania sugerują pozytywny wpływ interwencji neuroplastycznych, takich jak stymulacja magnetyczna czy treningi poznawcze, na funkcje mózgu osób z DDs [1].
Rozwój technologii cyfrowych umożliwił zastosowanie interwencji technologicznych, które, przy użyciu gier czy wirtualnej rzeczywistości, wykazują obiecujące efekty w zakresie poprawy funkcji poznawczych i motorycznych u osób z niepełnosprawnościami rozwojowymi [1]. Jednak brak jest kompleksowego zestawienia wyników badań dotyczących wpływu tych interwencji, co było motywacją do przeprowadzenia niniejszego przeglądu.
Populacja i metodologia badania
W przeglądzie uwzględniono 37 badań z udziałem 1613 uczestników, z których 1316 przypisano do grupy interwencyjnej, a 297 do grupy kontrolnej. Wielkość próby w poszczególnych badaniach wahała się od 1 do 560 uczestników. Większość badań koncentrowała się na osobach z ADHD (18 badań), autyzmem (13 badań) oraz dysleksją (3 badania). Wiek uczestników wynosił od 6 do 65 lat, przy czym 81% badań zawierało uczestników poniżej 20 roku życia [1].
Badania, które objęto przeglądem, miały na celu ocenę wpływu interwencji cyfrowych na funkcje mózgowe osób z DDs. Wybrane interwencje były dostarczane przez różne platformy cyfrowe, takie jak komputery, aplikacje mobilne i urządzenia noszone. Stosowane strategie terapeutyczne obejmowały treningi poznawcze, programy aktywności fizycznej, neurofeedback oraz techniki stymulacji mózgu, dostosowane do możliwości każdej z platform i celowanych funkcji neuronalnych [1].
Kryteria włączenia opierały się na ramach PICOS (populacja, interwencja, porównanie, wyniki i typ badania). Populację stanowiły osoby z rozpoznaniem niepełnosprawności rozwojowych, bez ograniczeń wiekowych, o ile schorzenie miało początek w okresie rozwoju. Włączano badania z pełnotekstowymi artykułami w języku angielskim, a badania jakościowe, wytyczne kliniczne i artykuły przeglądowe były wykluczane [1].
Przegląd przeprowadzano zgodnie z metodologią Joanna Briggs Institute i zarejestrowano w międzynarodowym rejestrze PROSPERO (CRD42023452565). Proces wyszukiwania literatury obejmował bazy danych PubMed, PsycINFO, CINAHL i Scopus, a wyszukiwanie zakończono 16 kwietnia 2025 roku [1].
Opis metody
Interwencje cyfrowe mające na celu poprawę neuroplastyczności i funkcji mózgu u osób z DDs obejmowały treningi poznawcze, neuromodulację i treningi społeczno-poznawcze. Treningi poznawcze koncentrowały się na metodach takich jak zapamiętywanie kart czy reagowanie na sygnały, skierowane głównie do osób z ADHD [1].
Neuromodulacja obejmowała takie techniki, jak neurofeedback, transkranialna stymulacja prądem stałym (tDCS) oraz entrainment fali mózgowych, dostarczane przez różne rodzaje stymulacji elektrycznej lub sensorycznej. W neurofeedbacku uczestnicy podejmowali określone zadania, otrzymując w czasie rzeczywistym informacje zwrotne bazujące na zmianach aktywności fal mózgowych mierzonej przez EEG. W tDCS z kolei zaangażowani byli w zadania poznawcze, przy jednoczesnym otrzymywaniu stymulacji elektrycznej [1].
W ramach treningów społeczno-poznawczych koncentrowano się na rozpoznawaniu emocji i interakcji społecznych, głównie u osób z ASD. Stosowano programy treningowe, takie jak Frankfurt Training for Facial Affect Recognition, które polegały na ekspozycji uczestników na różne materiały edukacyjne dotyczące emocji [1].
Interwencje były dostarczane przez różnorodne urządzenia cyfrowe, w tym komputery, VR i aplikacje mobilne, a ich czas trwania wahał się od 2 dni do 24 tygodni, z sesjami od 15 minut do 1 godziny. Różne grupy badane otrzymywały różne typy interwencji, co umożliwiło zróżnicowaną ocenę ich skuteczności [1].
Wyniki
Z analizy 37 badań wynika, że 89% z nich wykazało skuteczność interwencji cyfrowych, 8% było częściowo skutecznych, a 3% nie wykazało znaczących efektów. Najskuteczniejszym typem interwencji okazały się treningi poznawcze, z 94% skutecznych badań. Interwencje neuromodulacyjne i społeczno-poznawcze miały odpowiednio skuteczność na poziomie 92% i 71% [1].
Badania z użyciem metody EEG ukazywały zmieniające się wzorce fal mózgowych, takie jak zmniejszenie fal theta, wzrost fal beta, oraz zmiany stosunku fal theta/beta. W przypadku FMRI obserwowano wzrosty sygnału BOLD, co wskazuje na zwiększoną aktywację obszarów mózgu odpowiedzialnych za funkcje społeczne i poznawcze [1].
Behavioralne efekty określane były między innymi za pomocą kwestionariuszy oceniających objawy ADHD, poziom uwagi, rozpoznawanie emocji i umiejętności społeczne. W zdecydowanej większości badań zaobserwowano poprawę w tych obszarach po zastosowaniu interwencji cyfrowych [1].
Dyskusja
Wyniki przeglądu wskazują na znaczący potencjał interwencji cyfrowych w poprawie neuroplastyczności i funkcji mózgu u osób z DDs. Skuteczność interwencji, szczególnie tych opartych na treningach poznawczych, potwierdza zasadność ich szerszego zastosowania w terapii różnych rodzajów DDs. Porównując uzyskane wyniki z innymi badaniami, można zauważyć spójność w działaniu technologii cyfrowych na funkcje mózgu, co stanowi ważną przesłankę do dalszych badań w tym zakresie [1].
Niemniej jednak, jeden z badań nie wykazał poprawy, co wskazuje na konieczność dopasowania specyfiki interwencji do indywidualnych potrzeb osób z DDs. W kontekście mechanizmów działania, omawiane interwencje mogą wywoływać zmiany w sieciach neuronowych, co może prowadzić do poprawy funkcji poznawczych i społecznych. Wywodzi się to z teorii, że stymulacja odpowiednich obszarów mózgu wspiera procesy neuroplastyczne, wzmacniając połączenia między neuronami [1].
Ograniczenia
Przegląd ten podlegał pewnym ograniczeniom. Uwzględniono jedynie publikacje pełnotekstowe w języku angielskim, co mogło ograniczyć zakres analizy. Brak badań niepublikowanych i tych w innych językach mógł wpłynąć na pełnię interpretacji wyników. Ponadto, ze względu na znaczącą heterogeniczność w zakresie metod oceny i stosowanych protokołów interwencyjnych, meta-analiza nie została przeprowadzona, co uniemożliwia porównanie efektów różnych interwencji w sposób statystyczny [1].
Wnioski
Przegląd systematyczny wykazał obiecujące możliwości zastosowania interwencji cyfrowych, zintegrowanych z treningami poznawczymi, neuromodulacją oraz treningami społeczno-poznawczymi, w poprawie funkcji mózgu i neuroplastyczności u osób z niepełnosprawnościami rozwojowymi. Uzyskane wyniki sugerują znaczące polepszenie zdolności poznawczych oraz funkcji społecznych, co ma istotne znaczenie w terapii DDs. Dalsze badania powinny skupić się na szerszym spektrum niepełnosprawności rozwojowych oraz różnorodniejszych, teoretycznych ramach metodologicznych, aby w pełni zrozumieć skuteczność tych interwencji [1].
